Çocuklar neden yalan söyler?

Kırık vazonun yanında duran ve “ben yapmadım” diyen dört yaşındaki çocuk, ödevini yaptığını söyleyip yapmayan dokuz yaşındaki çocuk, arkadaşlarıyla nerede olduğu konusunda ailesine farklı bir şey söyleyen on beş yaşındaki genç… Yalan, hemen her ebeveynin bir noktada karşılaştığı ve çoğu zaman derin bir hayal kırıklığı ve endişe yaratan bir davranıştır. “Çocuğum bana neden yalan söylüyor?”, “Bu bir karakter sorunu mu?”, “Büyüyünce de böyle mi olacak?” soruları ailelerin aklını kurcalar.

Bu yazıda çocukların neden yalan söylediğini, yalanın yaşla birlikte nasıl değiştiğini, ebeveynlerin nasıl tepki vermesi gerektiğini ve hangi durumlarda bir uzmana başvurulmasının yararlı olacağını anlatıyoruz.

Yalan bir gelişim basamağıdır

Şaşırtıcı gelebilir ama ilk yalanlar, çocuğun zihinsel gelişiminde önemli bir ilerlemenin işaretidir. Bir çocuğun yalan söyleyebilmesi için başkalarının da kendisi gibi bir zihni olduğunu, onların bilmediği şeyleri kendisinin bildiğini ve başkalarının ne düşüneceğini etkileyebileceğini anlaması gerekir. Bu beceri genellikle iki ile dört yaş arasında gelişmeye başlar. Şehrinizde bu alanda çalışan uzmanları çocuk psikiyatrisi Ankara sayfasında bulabilirsiniz.

Okul öncesi dönemde çocukların “yalanları” çoğu zaman hayal ile gerçeğin iç içe geçmesinden kaynaklanır. Dört yaşındaki bir çocuğun evde bir aslan gördüğünü anlatması bir yalan değil, zengin hayal gücünün bir ürünüdür. Bu yaşta çocuklar istedikleri şeyle gerçekte olan arasındaki çizgiyi henüz net çizemez. Bu nedenle okul öncesi çocukların hayalî anlatımlarını cezalandırmak yerine, gerçek ile hayali nazikçe ayırmalarına yardım etmek önemlidir: “Ne güzel bir hikâye! Gerçekte ne oldu, onu da anlatır mısın?”

Çocuklar neden yalan söyler?

Okul çağında ve ergenlikte yalanların ardında çoğu zaman şu nedenlerden biri vardır:

• Ceza korkusu: En sık neden budur. Çocuk bir hata yaptığında ve bunun sonucundan korktuğunda yalana başvurur. Cezalar ne kadar sert ve öngörülemezse, yalan o kadar cazip hâle gelir.
• Ebeveyni hayal kırıklığına uğratmama isteği: Bazı çocuklar ebeveynlerinin beklentilerini karşılayamadıklarını düşündüklerinde, onları üzmemek için gerçeği saklar.
• İlgi ve onay ihtiyacı: Kendini değersiz hisseden ya da ilgi göremeyen çocuklar, kendilerini daha ilginç ya da başarılı göstermek için abartılı hikâyeler anlatabilir.
• İstediğini elde etme: Bir sorumluluktan kaçmak ya da bir şeye izin almak için yalan söylenebilir.
• Başkasını koruma: Bir arkadaşını ya da kardeşini korumak için gerçeği saklamak.
• Özerklik arayışı: Özellikle ergenlerde, kendi alanını korumak ve ebeveyn denetiminden kurtulmak için yalan söylenebilir.
• Model alma: Çocuklar, yetişkinlerin “küçük beyaz yalanlarını” gözlemler ve bunu bir sorun çözme yolu olarak öğrenebilir.

Bazı durumlar yalanı daha sık kılar

Dikkat eksikliği olan çocuklar, düşünmeden yanıt verme eğilimleri nedeniyle, bir hata yaptıklarında hızla “ben yapmadım” diyebilir; ödevlerini unuttuklarında “öğretmen ödev vermedi” gibi yanıtlar verebilir. Bu durumda yalan, çoğu zaman kötü niyetten değil, dürtüsellikten ve unutkanlıktan kaynaklanır. Dikkat eksikliğinin tanınması ve desteklenmesi, bu tür yalanları da azaltır.

Kaygılı çocuklar ise eleştirilmekten ve hata yapmaktan çok korktukları için gerçeği saklayabilir. Kaygının ele alınması, çocuğun hatalarını daha rahat kabul edebilmesine yardım eder.

Ergenlikte yalan

Ergenlik, bağımsızlık arayışının yoğunlaştığı bir dönemdir. Gençler kendi kararlarını vermek, kendi alanlarına sahip olmak ister ve ebeveynlerinin her şeyi bilmesini istemeyebilir. Bu dönemde bir miktar gizlilik olağandır ve sağlıklı bir ayrışmanın parçasıdır. Ancak gencin güvenliğini tehlikeye atan konularda, örneğin nerede ve kiminle olduğu, alkol ya da madde kullanımı, riskli davranışlar konusunda süreğen yalanlar dikkat gerektirir.

Ergenlerle bu konuda kurulan ilişkinin niteliği çok önemlidir. Aşırı kontrolcü ve cezalandırıcı bir tutum, gencin daha çok gizlemesine yol açabilir. Gencin özel alanına saygı gösterirken güvenlikle ilgili konularda açık ve net kurallar koymak, dürüst iletişimin önünü açar.

Yalan karşısında nasıl tepki vermeli?

Çocuğunuzun yalan söylediğini fark ettiğinizde tepkiniz, ileride dürüst olup olmayacağını büyük ölçüde etkiler. Önerilerimiz şunlardır:

• Sakin kalın: Öfkeyle verilen tepkiler, çocuğun bir sonraki sefer daha iyi saklamaya çalışmasına yol açar.
• Tuzak sorular sormayın: Gerçeği zaten biliyorsanız “odanı topladın mı?” diye sormak yerine “odanın toplanmadığını gördüm, birlikte konuşalım” deyin. Tuzak sorular, çocuğu yalana iter.
• Dürüstlüğü ödüllendirin: Çocuğunuz bir hatasını itiraf ettiğinde, bunun için cesaret gerektiğini fark edin: “Bunu bana söylediğin için teşekkür ederim.” Hatanın sonucu yine konuşulabilir; ancak itirafın kendisi takdir edilmelidir.
• Cezayı yalana değil, davranışa bağlayın: Sonuçlar, yapılan hatayla ilişkili, kısa ve makul olmalıdır. Ağır cezalar, yalanı daha cazip hâle getirir.
• Etiketlemeyin: “Sen yalancısın” demek yerine davranışı konuşun: “Bu söylediğin doğru değildi.” Etiketler, çocuğun kendini o etiketle tanımlamasına yol açabilir. Çocuk kendini “yalancı” olarak görmeye başladığında, dürüst davranmak için çaba göstermenin anlamsız olduğunu düşünebilir.
• Nedeni anlamaya çalışın: “Neden bana gerçeği söylemekte zorlandın?” sorusu, yalanın ardındaki korkuyu ya da ihtiyacı ortaya çıkarabilir.

Dürüstlüğü nasıl destekleyebiliriz?

Dürüstlük, cezayla değil, güvenli bir ilişki içinde gelişir. Çocukların hatalarını korkmadan paylaşabildiği bir ev ortamı, dürüstlüğün en güçlü temelidir. Ebeveynlerin kendi hatalarını kabul etmesi, verdikleri sözleri tutması ve küçük yalanlardan kaçınması çocuklar için güçlü bir örnektir. Dürüstlükle ilgili hikâyeler okumak ve dürüst davranışları fark edip takdir etmek de bu değeri pekiştirir.

Ne zaman destek alınmalı?

Yalan, çoğu çocukta zaman zaman görülen ve uygun tutumlarla azalan bir davranıştır. Ancak şu durumlarda bir uzmana başvurmanızı öneriyoruz:

• Yalanlar çok sık, neredeyse her konuda ve giderek artıyorsa
• Yalana hırsızlık, kurallara sürekli karşı gelme ya da başkalarına zarar verme gibi davranışlar eşlik ediyorsa
• Genç, güvenliğini tehlikeye atan konularda süreğen biçimde yalan söylüyorsa
• Yalanın ardında yoğun kaygı, mutsuzluk ya da okulda yaşanan zorluklar olduğunu düşünüyorsanız
• Aile içindeki güven ciddi biçimde sarsıldıysa

Kliniğimizde bu durumlarda çocuğu ve aileyi ayrıntılı olarak değerlendiriyor; gerektiğinde ebeveyn danışmanlığı ve aile temelli görüşmelerle aile içindeki güveni yeniden kurmaya yönelik bir plan oluşturuyoruz.