Tikler, çocuğun elinde olmadan tekrar tekrar ortaya çıkan kısa ve ani hareketler ya da seslerdir. Okul çağında sık görülür ve çoğu zaman zamanla hafifler. Tikler çocuğu rahatsız ediyor, ağrıya yol açıyor ya da okul ve arkadaşlık yaşamını etkiliyorsa davranışsal tedavi ve gerekirse ilaçla belirgin rahatlama sağlanır.
Tik nedir?
Tik, ani, hızlı, ritmik olmayan ve tekrarlayan bir hareket ya da sestir. Tikler istem dışıdır; ancak çocuk onları kısa bir süre için bastırabilir. Bu bastırma çoğu zaman bir gerginlik birikimine yol açar ve ardından tikler daha yoğun biçimde ortaya çıkar. Pek çok çocuk, tikten hemen önce bedeninde kaşıntı, gerginlik ya da “bir şeyin tamamlanmamış olduğu” hissine benzer bir dürtü tanımlar; tik yapıldığında bu his kısa süreliğine geçer.
Hangi tik türleri var?
Tikler hareket (motor) ve ses (vokal) tikleri olarak ikiye ayrılır; her biri basit ya da karmaşık olabilir.
Basit hareket tikleri: gözlerini sıkıca yumup açma, alnını kırıştırma, dudak büzme, boyun çekme, omuz silkme
Karmaşık hareket tikleri: zıplama, belirli nesnelere dokunma, kendi etrafında dönme, el hareketlerini dizi hâlinde yapma
Basit ses tikleri: boğaz temizleme, burun çekme, öksürme, homurdanma, kısa sesler
Karmaşık ses tikleri: anlamlı ya da anlamsız kelimeleri yineleme, duyduğu son sözü tekrarlama, nadiren uygunsuz sözcükler
Geçici tik ile Tourette sendromu arasındaki fark ne?
Tikler süresine ve türüne göre sınıflandırılır:
- Geçici tik bozukluğu: Tikler bir yıldan kısa sürer. Okul çağındaki çocuklarda oldukça yaygındır ve çoğunlukla kendiliğinden geçer.
- Süregen hareket ya da ses tiki bozukluğu: Tiklerin tek türü vardır (ya yalnız hareket ya yalnız ses) ve on iki aydan fazladır sürmektedir.
- Tourette sendromu: Hem birkaç hareket tiki hem de ses tiki vardır; bunlar on iki aydan uzun süredir görülmektedir ve on sekiz yaşından önce başlamıştır.
Tourette sendromu, toplumda uygunsuz söz söyleme davranışıyla özdeşleştirilir; oysa bu belirti Tourette tanısı alan çocukların ancak küçük bir kısmında görülür.
Tikler neden ortaya çıkar?
Tiklerin kaynağı, hareketlerin seçilmesinde ve frenlenmesinde görev alan beyin devrelerinin gelişim sürecindeki farklı işleyişidir. Ailesel yatkınlık güçlüdür; ebeveynlerden birinde ya da yakın akrabalarda tik ya da obsesif kompulsif belirtiler sık görülür. Erkek çocuklarda daha sık rastlanır.
Tikler genellikle beş ile yedi yaş arasında başlar, on ile on iki yaş arasında en yoğun dönemine ulaşır ve ergenliğin sonuna doğru pek çok çocukta belirgin biçimde azalır.
Tikleri artıran ve azaltan durumlar nelerdir?
Tikler gün içinde ve haftalar boyunca dalgalanır. Heyecan, stres, yorgunluk, uykusuzluk, uzun süreli ekran kullanımı, hastalık dönemleri ve bazı çocuklarda kafeinli içecekler tikleri artırabilir. Çocuğun dikkatini yoğunlaştırdığı etkinlikler, örneğin bir müzik aleti çalmak, spor yapmak ya da sevdiği bir şeyle uğraşmak sırasında ise tikler belirgin biçimde azalır. Uykuda genellikle görülmez.
Ne zaman değerlendirme gerekir?
- Tikler birkaç haftayı aşmış ve azalma eğilimi göstermiyorsa
- Hareket tiklerine sesli tikler de eklendiyse
- Tikler ağrıya, yaralanmaya ya da yorgunluğa yol açıyorsa
- Çocuk tikleri nedeniyle utanç yaşıyor ya da alaya maruz kalıyorsa
- Tiklere dikkat sorunları, takıntılar, kaygı ya da öfke patlamaları eşlik ediyorsa
- Tikler okul başarısını ya da sosyal yaşamı etkiliyorsa
Değerlendirmede neler yapılıyor?
İlk görüşmede ilk tikin hangisi olduğunu, aradan geçen sürede yeni tiklerin eklenip eklenmediğini, tiklerin günün hangi saatlerinde arttığını ve çocuğun bundan ne kadar etkilendiğini soruyoruz. Muayene odasında çocuklar tiklerini çoğu zaman tutabildiği için, telefonla çekilmiş birkaç kısa ev görüntüsü değerlendirmede bize çok yardımcı olur. Tiklerin şiddetini standart ölçeklerle belirliyoruz.
Tiklere sık eşlik eden dikkat eksikliği ve hiperaktivite, obsesif kompulsif bozukluk ve kaygı açısından değerlendirme yapıyoruz; çünkü çoğu zaman çocuğu en çok zorlayan şey tiklerin kendisi değil, bu eşlik eden durumlardır. Tiklere benzeyebilecek diğer hareket bozuklukları düşünüldüğünde çocuk nörolojisiyle iş birliği yapıyoruz.
Tedavide neler yapılıyor?
Bilgilendirme ve izlem
Hafif tiklerde en güçlü araç doğru bilgidir. Tiklerin çocuğun elinde olmadığını, bedene zarar vermediğini ve çoğu çocukta yıllar içinde söndüğünü öğrenmek, ailenin ve çocuğun kaygısını azaltır. Ailenin gerginliği azaldıkça tikler de çoğu zaman hafifler.
Davranışsal tedavi
Tikler çocuğu rahatsız ediyorsa ilk tercih davranışsal tedavidir. Kapsamlı davranışsal müdahale denen bu yaklaşımda çocuk önce tikin geleceğini haber veren iç sinyali yakalamayı öğrenir; ardından o sinyal geldiğinde, tikle bedensel olarak bağdaşmayan ve çevredekilerin fark etmeyeceği küçük bir hareketi devreye sokar. Örneğin omuz silkme tiki için omuzları hafifçe aşağı bastırmak gibi. Çalışmalar bilişsel davranışçı terapi ilkeleriyle, oyunlaştırılarak yürütülür.
İlaç tedavisi
Tikler çocuğun boynunu, sırtını ağrıtacak kadar şiddetliyse, okulda ya da arkadaş ortamında ciddi sorun yaratıyorsa ve davranışsal çalışmalar yetmiyorsa ilaç tedavisi seçeneklerini aileyle konuşuyoruz.
Aile olarak nasıl davranmalıyız?
- Tiklere dikkat çekmeyin, çocuğu durdurmaya çalışmayın.
- Tik geldiğinde sohbeti kesmeyin, hiçbir şey olmamış gibi devam edin.
- Evde tiklerle ilgili şaka, taklit ve yorum yapılmaması konusunda herkesle anlaşın.
- Düzenli uyku, dengeli ekran kullanımı ve fiziksel etkinliği destekleyin.
- Çocuğunuzun tiklerinden çok güçlü yanlarına ve ilgi alanlarına odaklanın.
Okulda nasıl destek olunur?
Tiklerden habersiz bir öğretmen, sesli tikleri yaramazlık sanıp çocuğu uyarabilir; bu yüzden ailenin onayıyla öğretmeni bilgilendirmek ilk adımdır. Çocuğun gerektiğinde sınıftan kısa süreliğine çıkabilmesi, sınavı daha sessiz bir odada olabilmesi ve sınıfta tiklerle dalga geçilmesine öğretmenin hemen müdahale etmesi işe yarar. Kimi çocuklar, öğretmenin de desteğiyle sınıfa tiklerini kendisi anlatmak ister; açık bir açıklama, arkadaşların sorularını çoğu zaman tek seferde bitirir.
Tikler duygusal yaşamı nasıl etkiler?
Tiklerin kendisi çoğu zaman zararsızdır; ancak çocuğun duygusal yaşamı üzerindeki etkisi göz ardı edilmemelidir. Sürekli izlendiğini hissetmek, arkadaşların soruları ve yorumları, tikleri bastırmak için harcanan çaba çocukta yorgunluğa, utanca ve özgüven kaybına yol açabilir. Bazı çocuklar tikleri görülmesin diye arkadaş ortamlarından ya da sınıfta söz almaktan kaçınmaya başlar. Ergenlikte görünüşle ilgili kaygıların artmasıyla bu etki daha belirgin hâle gelebilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca tiklerin sıklığına değil, çocuğun tiklerle ilgili neler hissettiğine de bakıyoruz. Bazen tikleri hafif olan bir çocuk, tiklerinden çok utandığı için yoğun destek gerektirirken; tikleri belirgin olan başka bir çocuk bunu hiç dert etmez ve yalnızca bilgilendirme yeterli olur.
Sık sorulan sorular
Tikler kötü bir alışkanlık mı?
Hayır. Tikler istem dışıdır ve çocuğun kontrolünde değildir. Çocuğu suçlamak ya da cezalandırmak tikleri artırır.
Çocuğum tiklerini okulda tutup evde mi yapıyor?
Bu çok sık görülür. Çocuk okulda tiklerini bastırmak için çaba harcar ve güvende hissettiği evde gerginliği boşaltır.
Bir tik geçince yerine başka tik gelebilir mi?
Evet. Tiklerin zaman içinde değişmesi ve bir tikin yerini başka bir tike bırakması tik bozukluklarının olağan seyrinin bir parçasıdır.
Tikler zekâyı etkiler mi?
Hayır. Tik bozukluğu zekâyı etkilemez; tiklere eşlik eden dikkat güçlükleri ise okul başarısını etkileyebilir.
Spor yapması tiklerine iyi gelir mi?
Düzenli fiziksel etkinlik stresi azaltır ve pek çok çocukta etkinlik sırasında tikler belirgin biçimde azalır.
Tikleri olan çocuk sınavlarda ek süre alabilir mi?
Tikler yazı yazmayı ya da okumayı belirgin biçimde etkiliyorsa okulla görüşülerek ek süre ya da ayrı bir sınav ortamı gibi düzenlemeler yapılabilir.