MOXO, ekranda beliren resimler arasından yalnızca istenen resme tuşla yanıt verilmesini isteyen ve bunu sesli, görüntülü dikkat dağıtıcılar eşliğinde yapan bir testtir. Çocuğun dikkatini ne kadar koruyabildiğini, ne kadar hızlı ve isabetli tepki verdiğini ve kendini ne ölçüde frenleyebildiğini sayılarla gösterir.
Ekrandaki görev tam olarak ne?
Çocuk bir bilgisayarın karşısına oturur, kulaklık takar ve eline bir tuş alır. Ekranın ortasında art arda farklı resimler görünüp kaybolur. Kurallar ilk bakışta çok basittir: Belirli bir resim çıktığında tuşa basılacak, ötekilerde ise el tuştan uzak tutulacaktır. Ne var ki resimler ekranda farklı sürelerde kalır, aralarındaki boşluklar değişir ve test boyunca çocuğun dikkatini başka yöne çekmeye çalışan sesler ve görüntüler belirir. Bu yüzden görev, dakikalar ilerledikçe gerçek bir dikkat sınavına dönüşür. Randevu öncesinde çocuk psikiyatrisi Ankara ana sayfasındaki uzman tanıtımlarını inceleyebilirsiniz.
Dikkat dağıtıcılar neden var?
Bir çocuğun dikkatini en çok zorlayan yer çoğu zaman sessiz bir oda değil, kalabalık bir sınıftır. Arka sırada fısıldaşan arkadaşlar, koridordan gelen ayak sesleri, pencereden görünen hareket… MOXO bu durumu taklit etmek için ekranın kenarlarında hareket eden görüntüler ve kulaklıktan gelen gündelik sesler kullanır: köpek havlaması, telefon zili, bir grup çocuğun konuşması gibi. Testin bazı dakikalarında hiç dikkat dağıtıcı yoktur; bazılarında yalnızca sesler, bazılarında yalnızca görüntüler, bazılarında da ikisi birden vardır. Böylece çocuğun hangi tür uyarana karşı daha hassas olduğu ortaya çıkar.
Dört ölçüm ne anlatıyor?
Test bittiğinde dört ayrı başlıkta sonuç elde edilir:
- Dikkat: Çocuk istenen resimlerin ne kadarını yakaladı? Hedefleri sık sık kaçırmak, odağı uzun süre tutmakta zorlanıldığını düşündürür.
- Zamanlama: Tepkiler isabetli bir hızla mı geldi, yoksa çok geç ya da düzensiz mi kaldı? Tepki hızındaki dalgalanmalar bu başlıkta görülür.
- Dürtüsellik: Çocuk basmaması gereken resimlere ne sıklıkla bastı? Bu, kendini durduramadan harekete geçme eğilimine işaret eder.
- Hiperaktivite: Gereksiz, art arda ya da rastgele tuş basmaları ne kadar fazlaydı? Bu da yerinde duramama ve fazla hareketle ilişkilidir.
Her başlıktaki sonuç, aynı yaştaki çocukların verileriyle kıyaslanır. Böylece “bu çocuk yaşıtlarına göre nerede duruyor?” sorusuna sayısal bir yanıt bulunur.
Hangi çocuklara öneriyoruz?
- Öğretmeninden “dersi dinlemiyor”, “yerinde duramıyor” gibi geri bildirimler gelen ve dikkat eksikliği düşünülen çocuklar
- Evde ve okulda anlatılan tabloların birbirini tutmadığı, kafa karıştırıcı durumlar
- Dalgınlığın kaygıdan, mutsuzluktan ya da okuma yazma güçlüğünden mi kaynaklandığını ayırmamız gerektiğinde
- Tedaviye başlamış bir çocukta değişimi ebeveyn ve öğretmen gözlemleri dışında bir ölçüyle de görmek istediğimizde
Okul çağına uygun sürüm ilkokuldan itibaren kullanılabilir; ergenler ve yetişkinler için ayrı sürümler bulunur.
Test sonucu tek başına yeterli mi?
Değil. Dikkat eksikliği tanısı bir bilgisayar çıktısına bakılarak konmaz. Çocuğun gelişim hikâyesi, anne babanın ve öğretmenin doldurduğu formlar, okul karneleri ve görüşmede gözlediklerimiz bu kararın temelini oluşturur. MOXO bu tabloya “ölçülmüş” bir parça ekler. Testte iyi bir sonuç alan bir çocuk yine de sınıfta zorlanıyor olabilir; testte düşük puan alan bir çocuğun düşük puanının nedeni de dikkat eksikliği dışında bir şey olabilir: o sabah erken kalkmış olması, testten sıkılması, kaygılı olması ya da gözlüğünü unutması gibi. Sonucu bu yüzden her zaman bütünün içinde değerlendiririz.
Randevu öncesi nelere dikkat etmeli?
Testin çocuğun gerçek performansını yansıtması için dinlenmiş, tok ve sakin gelmesi önemlidir. Bir gece önce erken yatmasını, sabah kahvaltısını atlamamasını, varsa gözlüğünü takmasını öneririz. Dikkat eksikliği için ilaç kullanan çocuklarda testin ilaç alındıktan sonra mı, yoksa ilaç almadan mı yapılacağına önceden birlikte karar veririz; amaca göre ikisi de uygun olabilir. Uzun ve yorucu bir okul gününün akşamına randevu almamak da sonucun doğruluğu için iyi olur.
Çocuğa testi anlatırken “sınav” sözcüğünden kaçınmak işe yarar. “Bilgisayarda resimlere bakıp bir düğmeye basacağın kısa bir oyun” demek, çoğu çocuğun rahatlaması için yeterlidir.
Test odasında neler oluyor?
Çocuk, dışarıdan gelen seslerin az olduğu bir odada teste alınır. Önce görevin anlaşıldığından emin olmak için birkaç dakikalık bir deneme yapılır. Asıl test yaklaşık çeyrek saat ile yirmi dakika arasında sürer ve bu süre boyunca çocuğa yol gösterilmez. Anne babanın test sırasında başka bir odada beklemesini isteriz; bazı çocuklar yanlarında tanıdık biri olduğunda ona dönüp bakar, konuşmak ister ve bu da sonucu değiştirebilir.
Rapor bize neler söylüyor?
Rapor, dört başlığın her birinde çocuğun yaşıtlarına göre konumunu grafiklerle gösterir. Bunun yanında, testin başından sonuna kadar dikkatin nasıl seyrettiğini de görürüz: Kimi çocuk ilk dakikalarda çok başarılıdır, sonra yorulup hedefleri kaçırmaya başlar; kimi ise başta acele edip hata yapar, zamanla toparlanır. Hangi dikkat dağıtıcının daha etkili olduğu da ayrıca belirtilir.
Bu bilgileri aileyle konuşurken somut önerilere dönüştürmeye çalışırız. Seslerden çok etkilenen bir çocuk için ders çalışırken sessiz bir köşe ya da sınıfta kapıdan uzak bir sıra; dikkati zamanla düşen bir çocuk için kısa çalışma blokları ve sık molalar; dürtüselliği öne çıkan bir çocuk için “önce dur, sonra cevapla” alışkanlığını kazandıran oyunlar bu önerilere örnektir.
Tedavi planına katkısı ne?
Dikkat eksikliği tanısı konduğunda MOXO'nun gösterdiği profil, hangi desteğe öncelik vereceğimizi belirlemede yardımcı olur. Kendini frenlemekte zorlanan bir çocukla davranışsal çalışmalara ve anne baba görüşmelerine daha çok ağırlık verebiliriz; odağını tutmakta belirgin biçimde zorlanan bir çocukta okulla yapılacak düzenlemeler ve gerektiğinde ilaç tedavisi daha ön plana çıkabilir. Tedavinin ilerleyen aylarında testi yinelemek, “gerçekten bir şey değişti mi?” sorusuna yanıt ararken işimize yarar.
Sık sorulan sorular
Oyun konsolunda çok iyi olan çocuk bu testte de başarılı olur mu?
Her zaman değil. Oyunlar sürekli ödül verir ve hızla değişir; MOXO ise tekdüze bir görevde odaklanmayı ve gerektiğinde hiç tepki vermemeyi ister. İki beceri birbirinden farklıdır.
Kaç ayda bir tekrarlanabilir?
Tedavideki değişimi izlemek için genellikle birkaç ay aralıkla tekrarlıyoruz. Çok kısa aralıklarla yapılan testler fazla bilgi vermez.
Çocuk testi yarıda bırakmak isterse ne olur?
Kısa bir mola verip yeniden başlamayı deneriz. Çocuk o gün çok huzursuzsa testi başka bir güne ertelemek daha doğru sonuç verir.
Okula vermek için yazılı sonuç alabilir miyiz?
Raporun kimlerle paylaşılacağına aile karar verir. Okulun işine yarayacak kısa bir özet gerekiyorsa bunu ayrıca hazırlayabiliriz.
Test sonucu normal; yine de neden zorlanıyor?
Test, dikkatin yalnızca bir yönünü ve kısa bir zaman diliminde ölçer. Uzun ödevlerde planlama, okuma güçlüğü ya da kaygı gibi başka etkenler de okul başarısını etkileyebilir; değerlendirmenin geri kalanı bu yüzden önemlidir.
Testten önce evde alıştırma yapmalı mıyız?
Gerek yok. Test kendi deneme bölümüyle başlar ve çocuğun görevi anladığından emin olunur. Evde benzer oyunlar oynatmak sonucu yanıltabilir.
Renk körlüğü ya da görme sorunu testi etkiler mi?
Görme sorunları sonucu etkileyebilir. Çocuğunuzun bilinen bir görme sorunu varsa randevudan önce bize bildirmenizi, gözlük kullanıyorsa yanınızda getirmenizi rica ederiz.
Her çocuğa bu test yapılıyor mu?
Hayır. Testin gerekip gerekmediğine ilk görüşmeden sonra karar veriyoruz. Bazı çocuklarda görüşme, ölçekler ve okul bilgileri yeterince net bir tablo sunar; bazılarında ise MOXO belirsizliği gidermeye yardım eder.