Ebeveyn danışmanlığında görüşmeler çoğunlukla yalnızca anne ve babayla yapılır. Amaç, evde zorlanılan anları birlikte çözümlemek ve ailenin kendi koşullarına uygun, uygulanabilir yöntemler bulmaktır. Değişimin büyük kısmı görüşmeler arasında, evde olur.
Ebeveyn danışmanlığına kimler başvuruyor?
Bize başvuran ebeveynlerin çoğu, çocuklarını çok seven, ellerinden geleni yapan ama bir noktada tıkandığını hisseden anne babalardır. En sık duyduğumuz cümleler şunlardır: “Her şeyi denedik, hiçbir şey işe yaramıyor”, “Ben bağırınca dinliyor, bağırmak da istemiyorum”, “Eşimle aynı şeyi söylemiyoruz”, “Kardeşler bir araya gelince ev savaş alanına dönüyor.” Randevu öncesinde çocuk psikiyatrisi Ankara ana sayfasındaki uzman tanıtımlarını inceleyebilirsiniz.
Ebeveyn danışmanlığı şu durumlarda özellikle yararlıdır:
- Sık öfke nöbetleri, inatlaşma ve kurallara uymama
- Uyku, yemek, tuvalet ve ekran konularında süregen çatışmalar
- Kardeş kıskançlığı ve kavgaları
- Okula başlama, taşınma, yeni kardeş, ayrılık gibi değişim dönemleri
- Ergenlikte iletişimin kopması
- Dikkat eksikliği, otizm ya da kaygı gibi durumlarda çocuğun evde desteklenmesi
İlk görüşmede neler konuşuluyor?
İlk görüşmede ebeveynlerin neyle zorlandığını, bunun ne zamandan beri sürdüğünü ve şimdiye kadar neler denendiğini dinleriz. Ardından “sıradan bir gününüzü anlatır mısınız?” diye sorarız: Sabah kaçta kalkılıyor, kahvaltı nasıl geçiyor, okuldan dönünce ne oluyor, akşam yemeği ve yatma saati nasıl ilerliyor? Bu anlatım, zorluğun günün hangi anlarında yoğunlaştığını ve neyin tetiklediğini gösterir.
Çocuğun mizacını da konuşuruz: Kolay mı sakinleşiyor, yeni durumlara hızlı mı uyum sağlıyor, duyguları ne kadar yoğun? Mizacı anlamak, “neden kardeşinde işe yarayan yöntem bu çocukta yaramıyor?” sorusunun yanıtını verir.
Bazen ilk görüşmede çocuğun ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini fark ederiz; çünkü davranış sorunlarının arkasında dikkat güçlükleri, öğrenme farklılıkları ya da kaygı gibi ele alınması gereken durumlar bulunabilir.
Görüşmelerde hangi beceriler çalışılıyor?
Özel zaman
Her gün on beş yirmi dakika, telefonun kapalı olduğu, çocuğun oyunu seçtiği ve ebeveynin yalnızca eşlik ettiği bir zaman ayırmak, pek çok ailede davranış sorunlarında ilk ve en güçlü adımdır. Bu zamanda soru sormak, öğretmek ya da düzeltmek yerine çocuğun yaptıklarını anlatmak ve olumlu şeyleri fark etmek önerilir.
Fark etmek ve söylemek
Çocuklar en çok dikkat edilen davranışlarını tekrar eder. Olumsuz davranışlar çoğu zaman anında tepki alırken, sessizce oynayan ya da kardeşiyle paylaşan çocuk fark edilmez. Görüşmelerde ebeveynlerin “iyi bir an yakalamayı” ve bunu somut bir dille söylemeyi çalışırız: “Oyuncaklarını kardeşinle paylaşman çok hoşuma gitti” gibi.
Etkili yönergeler
Uzaktan bağırarak verilen, soru biçiminde (“Odanı toplar mısın?”) ya da aynı anda birden fazla şey isteyen yönergeler çoğu zaman yerine getirilmez. Çocuğun yanına gitmek, göz göze gelmek, tek ve net bir şey istemek ve birkaç saniye beklemek, uyum olasılığını belirgin biçimde artırır.
Sınırlar ve sonuçlar
Sınırlar çocuklara güven verir. Az sayıda, açık, önceden bilinen kurallar ve bunlar çiğnendiğinde sakin, kısa, tutarlı sonuçlar en iyi işleyen düzendir. Fiziksel ceza, uzun nasihatler ve gerçekleştirilmeyecek tehditler ise davranışı kalıcı olarak değiştirmez ve ilişkiyi yıpratır.
Öfke anlarını yönetmek
Çocuğun öfke nöbeti sırasında ebeveynin sakin kalması belki de en zor beceridir. Görüşmelerde ebeveynlerin kendi öfke işaretlerini fark etmelerini, gerekirse kısa bir mola vermelerini ve nöbet geçtikten sonra çocukla yeniden bağ kurmalarını çalışırız.
Ergenlerin ebeveynleri için ne değişiyor?
Ergenlikte ebeveynliğin dili değişir. Kontrol etmek yerine rehberlik etmek, emir vermek yerine pazarlık yapmak, öğüt vermek yerine dinlemek bu dönemin temel becerileridir. Gencin özel alanına saygı göstermek ile güvenlikle ilgili konularda net olmak arasında bir denge kurmak gerekir. Görüşmelerde dönüş saati, telefon kullanımı, harçlık ve arkadaş seçimi gibi konularda gençle nasıl anlaşma yapılabileceğini birlikte planlıyoruz. Gerektiğinde gencin de katıldığı aile görüşmeleri düzenliyoruz.
Çalışan ebeveynler için öneriler var mı?
Çocukla geçirilen zamanın uzunluğundan çok niteliği önemlidir. Kısa ama kesintisiz anlar, örneğin yatmadan önce birlikte kitap okumak ya da hafta sonu baş başa bir kahvaltı, çocuğun ebeveyniyle bağını güçlendirir. Çocuğun bakımını üstlenen diğer kişilerle, örneğin büyükanne ya da bakıcıyla, temel kurallarda uzlaşmak da tutarlılığı sağlar.
Değişim ne zaman görülür?
Yeni bir yöntem başladığında çocuğun davranışlarında kısa süreli bir artış görülebilir; çocuk adeta yeni düzenin ne kadar ciddi olduğunu yoklar. Bu dönemde tutarlı kalmak, değişimin kalıcı olması için belirleyicidir. Çoğu aile birkaç hafta içinde evdeki havada belirgin bir fark hisseder.
Ekran konusunda nasıl bir yol izlenmeli?
Ekran kullanımı, bugün ailelerin bize en sık getirdiği çatışma konularının başında geliyor. Tableti elinden alındığında kriz geçiren beş yaşındaki çocuk da, gece yarısına kadar telefonla uğraşan on dört yaşındaki genç de aynı sorunun farklı yüzleridir. Görüşmelerde ekranı tamamen yasaklamak yerine, yaşa uygun ve öngörülebilir bir düzen kurmayı öneriyoruz. Ekran süresinin ne zaman başlayıp ne zaman biteceğinin önceden bilinmesi, bitiş öncesinde birkaç dakikalık uyarı verilmesi, yemek masasının ve yatak odasının ekransız tutulması ve ebeveynlerin de bu kurallara uyması, çatışmaları belirgin biçimde azaltır. Ergenlerle bu kuralları birlikte yazmak, gencin kurallara bağlılığını artırır.
Büyükler farklı kurallar uygularsa ne olur?
Çocuğun bakımına katılan büyükanne, büyükbaba ya da bakıcının farklı kurallar uygulaması sık karşılaşılan bir durumdur. Her konuda tam bir uyum beklemek gerçekçi değildir; ancak güvenlik, uyku ve temel saygı kuralları gibi birkaç konuda ortak bir tutum belirlemek önemlidir. Bu konuşmayı nasıl yapabileceğinizi görüşmelerde birlikte planlayabiliriz. Çocuklar, farklı evlerde farklı kurallar olabileceğini öğrenebilir; asıl zorlayıcı olan, aynı evdeki yetişkinlerin birbirinin sözünü geçersiz kılmasıdır.
Ebeveynin kendi yorgunluğu ne olacak?
Yorgun, uykusuz ve sürekli gergin bir ebeveynin sakin kalması çok zordur. Danışmanlığın önemli bir parçası, ebeveynlerin kendilerine de zaman ayırabilmelerini, eşler arasında yükü paylaşabilmelerini ve gerektiğinde kendi zorlanmaları için destek alabilmelerini konuşmaktır. Kendine iyi bakan bir ebeveyn, çocuğuna da daha sabırlı yaklaşabilir.
Sık sorulan sorular
Danışmanlığa yalnızca bir ebeveyn gelebilir mi?
Gelebilir. Yine de iki ebeveynin birlikte gelmesi, evde aynı dili konuşmayı ve kararları birlikte uygulamayı kolaylaştırır.
Ödül vermek rüşvet sayılmaz mı?
Önceden belirlenmiş ve davranışın ardından verilen küçük ödüller rüşvet değildir. Yeni bir alışkanlık oluşana kadar kullanılır, sonra yerini takdir sözlerine bırakır.
Kardeşler arasında adaleti nasıl sağlarız?
Adalet herkese aynı şeyi vermek değil, her çocuğa ihtiyacı olanı vermektir. Her çocukla ayrı ayrı özel zaman geçirmek kıskançlığı azaltır.
Çocuğumuzun da görüşmeye gelmesi gerekir mi?
Her zaman gerekmez. Bazı durumlarda çocuğun değerlendirilmesi ya da ebeveynle birlikte bir oyun gözlemi planlanabilir.
Kaç görüşme gerekir?
Çoğu aile için birkaç haftalık düzenli görüşme yeterli olur. Yöntemler oturduktan sonra görüşmeler seyrekleşir.
Danışmanlığa başlamak için çocuğun bir tanı almış olması gerekir mi?
Hayır. Herhangi bir tanı olmaksızın günlük yaşamda zorlanan her aile ebeveyn danışmanlığından yararlanabilir.
Görüşmelerde öğrendiklerimizi unutursak ne yaparız?
Her görüşmenin sonunda o haftanın odak noktalarını içeren kısa bir not veriyoruz. Bu notu buzdolabının kapağı gibi görünür bir yere asmak, yoğun günlerde yeni yöntemleri hatırlamayı kolaylaştırır.
Çocuğumuz yaşına göre çok küçükken başlamak erken olmaz mı?
Ebeveyn danışmanlığının yaşı yoktur. Bebeklik ve okul öncesi dönemde kurulan düzen ve iletişim alışkanlıkları, sonraki yılları da kolaylaştırır.