ACT, kaygı, üzüntü ya da utanç gibi zor duygulara savaş açmak yerine onlara alan tanımayı ve gencin değer verdiği şeylere doğru adım atmasını hedefler. Özellikle ergenlerde, değerler üzerinden kurulan bu yaklaşım güçlü bir motivasyon sağlar.
ACT neyi amaçlıyor?
Pek çok genç, kendini kötü hissettiren duygu ve düşüncelerden kurtulmak için büyük bir enerji harcar. Kaygı veren sınıf sunumundan kaçmak için hasta olduğunu söyler, mutsuzluğunu unutmak için saatlerce telefonda vakit geçirir, utanç duymamak için arkadaş ortamlarından uzak durur. Bu çabalar o an işe yarıyor gibi görünür; ancak zamanla gencin hayatı daralır, sevdiği şeylerden uzaklaşır ve duygular daha da büyür. Uzman seçerken çocuk psikiyatrisi Ankara sayfasındaki profillerden yararlanabilirsiniz.
Kabul ve kararlılık terapisi bu döngüye farklı bir soruyla yaklaşır: “Bu duygular hiç geçmeseydi bile hayatında neyin peşinden gitmek isterdin?” ACT'nin amacı duyguları ortadan kaldırmak değil, gencin onlar yanındayken bile anlamlı bir yaşam sürebilmesini sağlamaktır. İlginç biçimde, bu yaklaşımla çoğu zaman zor duyguların gücü de azalır.
Hangi gençler için uygun?
ACT'ye en çok ergenlerde ve ortaokul çağındaki çocuklarda başvuruyoruz:
- Kaygı bozuklukları ve sosyal anksiyete yaşayan gençler
- Depresyon, isteksizlik ve anlamsızlık duygusu
- Mükemmeliyetçilik ve yoğun sınav stresi
- Süreğen ağrı, diyabet ya da epilepsi gibi kronik bir hastalıkla yaşamanın zorlukları
- Beden imajıyla ilgili yoğun memnuniyetsizlik
- Takıntılarda, maruz bırakma adımlarını kolaylaştıran bir tamamlayıcı olarak
Değerler neden bu kadar önemli?
ACT'nin kalbinde değerler yer alır. Değer, bir hedef değil, bir yöndür: “Sınavı kazanmak” bir hedeftir ve ulaşıldığında biter; “öğrenmeyi sevmek” ise bir yöndür ve hiç bitmez. Gençlerle ilk seanslarda neyin onlar için gerçekten önemli olduğunu keşfediyoruz: sözünde duran bir arkadaş olmak, kardeşine göz kulak olmak, bir şeyler üretmek, hayvanları korumak, sahada kendini aşmak.
Değerler gence yakıt verir. “Kaygını azaltmak için şunu yapmalısın” demek yerine “arkadaşlarına yakın olmak senin için önemliyse, bu hafta atabileceğin küçük bir adım ne olabilir?” diye sormak, gencin kendi seçimini yapmasını sağlar.
Kabul, her şeye boyun eğmek mi demek?
Hayır, ve bu belki de en sık yanlış anlaşılan noktadır. ACT'deki kabul, kötü durumlara razı olmak, haksızlıklara sessiz kalmak ya da değişmeyi bırakmak değildir. Kabul, o an hissettiğimiz duyguyla savaşmayı bırakıp ona yer açmaktır. Kaygı geldiğinde “bu his şu an burada, bırakayım olsun” diyebilmek, kaygıyı yenmeye çalışmaktan çok daha az yorucudur ve enerjiyi asıl önemli olana yöneltmeyi sağlar.
Düşüncelerle mesafe koymak nasıl olur?
Zihnimiz sürekli konuşur ve bazı düşünceler, özellikle “ben yetersizim”, “herkes benden nefret ediyor” gibi olanlar, bize mutlak gerçekler gibi görünür. ACT'de bu cümlelerle tartışmaya girmek yerine, onları uzaktan izlenen bir filmin alt yazısı gibi görmeyi deniyoruz. Gençlerle oynadığımız alıştırmalardan bazıları şunlardır: düşünceyi komik bir sesle söylemek, “aklım bana yine … diyor” diye başlamak ya da düşünceleri bir dere üzerinde akıp giden yapraklara yazdığını hayal etmek. Bu alıştırmalar, düşüncenin yalnızca bir düşünce olduğunu fark etmeyi kolaylaştırır.
Şimdiye dönmek ne işe yarar?
Kaygılı gençlerin zihni geleceğe, üzgün gençlerin zihni geçmişe kayar. Şimdiki ana dönmek, yani bedeni, nefesi, çevredeki sesleri fark etmek, bu döngüden kısa da olsa çıkmayı sağlar. Bu beceriyi uzun meditasyonlarla değil, gencin günlük yaşamına kolayca yerleştirebileceği kısa alıştırmalarla çalışıyoruz: otobüste beş şey görmek, dört şey duymak, üç şeye dokunmak gibi.
Seanslar nasıl geçiyor?
ACT seansları sohbet, metaforlar ve deneyimsel alıştırmaların bir karışımıdır. Gençlerle sık kullandığımız metaforlardan biri “otobüs şoförü”dür: Genç kendi hayatının otobüsünü kullanır; yolcular ise zor düşünceleri ve duygularıdır. Yolcular bağırabilir, korkutabilir, yön değiştirmesini isteyebilir; ama direksiyon şoförün elindedir. Her seansın sonunda genç, değerleri doğrultusunda bir sonraki haftaya kadar atabileceği küçük bir adım belirler.
Küçük çocuklarla ACT uygulanabilir mi?
Evet, uyarlanmış biçimde. Okul çağındaki çocuklarla değerleri “süper güçler”, zor düşünceleri “beyin canavarları”, şimdiye dönmeyi ise “dedektif duyuları” gibi kavramlarla çalışıyoruz. Hikâyeler, resimler ve oyunlar bu yaş grubunda ana araçlarımızdır.
Ailenin rolü nedir?
Anne babalarla ayrı buluşmalarda yaklaşımın mantığını anlatırız. Çocuğun üzüntüsünü ya da korkusunu hemen ortadan kaldırma isteğini bir kenara bırakıp önce dinlemek, “bu çok zor olmalı” diyebilmek ve gencin attığı küçük adımları fark etmek, evde yapılabilecek en değerli katkılardır. Pek çok ebeveyn, kendi kaygılarıyla baş ederken aynı yaklaşımdan yararlandığını anlatır. Gerektiğinde bu çalışmaları ebeveyn danışmanlığı görüşmeleriyle destekliyoruz.
Diğer tedavilerle birlikte kullanılabilir mi?
Evet. Bazı gençlerde bilişsel davranışçı terapiyle iç içe, bazılarında onun yerine uygulanır; ilaç tedavisi alan gençlerde de rahatlıkla kullanılabilir.
İlk seanslarda ne konuşuyoruz?
İlk seanslar, gencin hikâyesini dinlemekle başlar. Onu neyin zorladığını, bunun hangi kapıları kapattığını ve bugüne kadar hangi yolları denediğini sorarız. Gençlerle birlikte kısa bir “bedel hesabı” yaparız: Kaçınmak, ertelemek ya da düşünmemeye çalışmak kısa vadede ne kazandırdı, uzun vadede neye mal oldu? Bu hesap çoğu zaman gencin kendisinin bile fark etmediği bir gerçeği ortaya koyar: Sorun duyguların kendisinden çok, onlardan kaçmak için ödenen bedeldir.
Bu fark ediş suçlayıcı bir dille yapılmaz. Gencin bugüne kadar elinden gelenin en iyisini yaptığını, kullandığı yöntemlerin o an için çok anlaşılır olduğunu kabul ederek ilerleriz.
Okul yaşamında ACT nasıl yardımcı olur?
Sınav korkusu, son güne bırakılan ödevler ve her şeyin kusursuz olması gerektiği inancı, seanslarımızın sık konularıdır. Mükemmel olmadığı sürece ödevini teslim edemeyen bir gençle, “mükemmel olmalıyım” düşüncesini fark etmeyi, bu düşünce yanındayken bile ödevi yine de teslim etmeyi ve not yerine öğrendiklerine odaklanmayı deniyoruz. Sınav öncesinde yoğun kaygı yaşayan bir gençle ise kaygıyı yok etmeye çalışmak yerine, kaygı varken bile dikkatini soruya verebilmeyi deneyimliyoruz. Bu yaklaşım, gençlerin çoğunda hem sınav performansını hem de okula karşı tutumu olumlu etkiler.
Sık sorulan sorular
BDT'den ne farkı var?
BDT bir düşüncenin doğru olup olmadığını sorgular; ACT ise o düşünce doğru da olsa yanlış da olsa gencin onunla birlikte nasıl yol alabileceğine bakar. İki yöntem çoğu zaman birbirini tamamlar.
Gencim “değerlerim yok” diyor; bu durumda ne yapılıyor?
Bu çok sık duyduğumuz bir cümledir. Değerler çoğu zaman gencin neye kızdığında, neyi özlediğinde ya da kime hayran olduğunda saklıdır; seanslarda bunları birlikte keşfediyoruz.
Kaç seans sürer?
Genellikle birkaç aya yayılan haftalık seanslar yeterli olur. Süre, gencin gereksinimine ve hedeflerine göre belirlenir.
Alıştırmalar ona tuhaf gelirse?
Bu çok doğaldır. Hiçbir alıştırma zorunlu değildir; gencin rahat ettiği alıştırmaları bulana kadar farklı seçenekler deneriz.
Terapide öğrendiklerini ileride de kullanabilir mi?
Evet. Değerlerini bilmek ve zor duygulara yer açabilmek, gencin ileride karşılaşacağı ayrılıklar, başarısızlıklar ve yeni başlangıçlarda da işine yarar.
Oğlumuz ya da kızımız gelmeye hiç istekli değil; yine de deneyelim mi?
Deneyelim. İlk buluşmada “sorununu” değil, sevdiği müziği, oyunları, hayallerini konuşuruz. Genç, burada kendisine bir şey dayatılmadığını görünce kapı aralanır.
ACT dinî ya da felsefi bir öğreti mi?
Hayır. ACT, bilimsel araştırmalarla geliştirilmiş bir psikoterapi yaklaşımıdır. Gencin değerleri onun kendi değerleridir; terapist bunları belirlemez, yalnızca keşfetmesine yardım eder.
Seanslara ebeveynler de girebilir mi?
Gençlerle seansları çoğunlukla baş başa yapıyoruz; ebeveynlerle ise aralıklı ortak görüşmeler planlıyoruz.