İlaç tedavisi

?Kliniğimizde ilaca nasıl yaklaşıyoruz?

İlaç, çocuk psikiyatristinin elindeki araçlardan yalnızca biridir. Pek çok çocuk hiç ilaç kullanmadan; terapi, ebeveyn çalışmaları ve okul desteğiyle iyileşir. Bazı çocuklarda ise ilaç, diğer yöntemlerin işe yaramasını sağlayan önemli bir yardımcıdır. Örneğin dikkatini toplayamayan bir çocuk, ilaçla birlikte ders çalışma becerilerini çok daha kolay öğrenebilir; yoğun kaygı nedeniyle odasından çıkamayan bir genç, ilacın sağladığı rahatlamayla terapideki adımları atabilir. Şehirdeki uzmanların listesine çocuk psikiyatrisi Ankara sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

Bu nedenle ilaç kararını “ilaç iyi mi kötü mü?” sorusu üzerinden değil, “bu çocuğa, bu dönemde, bu belirtiler için en yararlı yol hangisi?” sorusu üzerinden veriyoruz.

?Hangi durumlarda ilaç önerilebilir?

İlaçların planımıza girdiği başlıca tablolar şunlardır:

• Orta ve ağır dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Orta ve ağır depresyon, özellikle güvenlik riski varsa
• Terapiye rağmen süren yoğun kaygı bozuklukları
• Orta ve ağır obsesif kompulsif bozukluk
• Günlük yaşamı ciddi biçimde kısıtlayan tikler
• Otizm spektrum bozukluğunda ağır huzursuzluk, kendine zarar verme ya da öfke nöbetleri
• Başka yollarla düzelmeyen ciddi uykusuzluk ve daha seyrek görülen ağır tablolar

Bir noktanın altını çizelim: Otizmi ya da okuma yazma güçlüğünü ortadan kaldıran bir hap yoktur. Bu çocuklarda ilaç, ancak eşlik eden huzursuzluk, uykusuzluk ya da dikkat sorunu gibi yükleri hafifletmek için kullanılır.

?İlaç kararı nasıl veriliyor?

Hiçbir zaman ilk görüşmede “hemen ilaç başlayalım” demeyiz. Önce ayrıntılı bir değerlendirme yapar, tanıyı netleştirir ve diğer seçenekleri gözden geçiririz. İlaç düşündüğümüzde aileyle ayrı bir görüşme planlar ve şu sorulara birlikte yanıt ararız:

1. Bu ilaç hangi belirtiye yönelik ve ondan ne bekliyoruz?
2. Etkisi ne zaman başlar, nasıl anlarız?
3. Sık görülen yan etkileri neler, hangisi geçicidir, hangisinde hemen haber vermek gerekir?
4. İlaçsız ilerlemeyi seçersek elimizde hangi seçenekler kalır?
5. Tedavi yaklaşık ne kadar sürecek ve ne zaman yeniden değerlendireceğiz?

Ailenin düşünmek için zaman istemesini doğal karşılarız. Ergenlerin bu görüşmeye katılması, sorularını sorması ve kararın parçası olması, tedaviye bağlılığı belirgin biçimde artırır.

?Başlamadan önce hangi kontroller yapılıyor?

Bazı ilaçlar için ilk reçeteden önce çocuğun boyunu ve kilosunu ölçer, kalp atışına ve kan basıncına bakarız; gerektiğinde kan tahlili ya da kalp ritmi kaydı istenir. Çocuğun kullandığı başka ilaçlar, bitkisel ürünler ve alerjileri sorulur. Ailede kalp hastalığı öyküsü gibi bilgiler bazı ilaçlar için önemlidir.

?Tedavinin ilk haftaları nasıl geçer?

Genellikle küçük bir dozla yola çıkar, çocuğun verdiği yanıta bakarak dozu yavaş yavaş artırırız. Bu dönemde görüşmeler daha sık planlanır. Bazı ilaçların etkisi günler içinde görülürken bazılarında birkaç hafta beklemek gerekir; ilk günlerde belirgin bir değişiklik görülmemesi ilacın işe yaramadığı anlamına gelmez.

Ailelerden bu dönemde küçük bir not defteri tutmalarını isteriz: iştah, uyku, enerji, ruh hâli ve okul gözlemleri. Bu notlar, doz ayarlamalarında çok değerlidir.

?Yan etkiler konusunda ne bilmeliyiz?

Her ilacın olası yan etkileri vardır ve bunları açıkça konuşmak tedavinin bir parçasıdır. Çocuklarda kullanılan ilaçların yan etkileri çoğunlukla hafiftir ve ilk haftalarda görülüp vücut alıştıkça azalır: iştah değişiklikleri, uyku düzeninde değişiklik, baş ya da karın ağrısı bunlara örnektir. Depresyon için ilaç başlanan gençlerde ilk birkaç hafta ayrıca dikkat ister; bu sürede evde hangi değişikliklerin hemen bize bildirilmesi gerektiğini aileyle tek tek konuşuruz. Beklenmedik ya da kaygı veren bir değişiklik olursa bir sonraki randevuyu beklemeden bize ulaşılmasını isteriz.

?İlaç tek başına yeterli mi?

Çoğu zaman hayır. İlaç belirtileri hafifletir; ama beceri kazandırmaz. Dikkat eksikliğinde ilacın yanında masa başı düzeni ve plan yapma alışkanlığı, kaygıda ilaçla birlikte yüzleşme çalışmaları, depresyonda ilaçla birlikte terapi ve günlük düzenin yeniden kurulması gerekir. Bu yüzden reçete, bilişsel davranışçı terapi, anne baba görüşmeleri ve öğretmenle iş birliği gibi parçalarla birlikte düşünülür.

?İlaç ne zaman bırakılıyor?

Ne zaman bırakılacağı; çocuğun ne kadar süredir iyi olduğuna, hangi gelişim döneminde bulunduğuna ve önünde nasıl bir dönem olduğuna bakılarak ortak bir kararla belirlenir. Genellikle sakin bir dönem, örneğin yaz tatili tercih edilir. Çoğu ilaç bir günde kesilmez; doz haftalar içinde basamak basamak düşürülür. Bırakmanın ardından da bir süre kontrol görüşmeleri sürdürülür.

?Çocuğa ilacı nasıl anlatmalı?

İlacın neden kullanıldığını bilmek, çocuğun tedaviye uyumunu artırır. Küçük çocuklara “bu ilaç, dikkatini toplamana yardım eden bir yardımcı” ya da “geceleri daha rahat uyumanı sağlayacak” gibi kısa ve somut açıklamalar yeterlidir. İlacı bir ceza ya da ödül gibi sunmamak, “uslu durmazsan ilacını artırırız” gibi cümlelerden kaçınmak gerekir. Okul çağındaki çocuklar ve ergenlerle ise ilacın etkisini birlikte gözlemlemek, onların da ne hissettiklerini anlatmalarına fırsat vermek önemlidir. Gençler bazen ilaç kullanmayı “bende bir sorun var” anlamına gelen bir etiket gibi görebilir; bu duyguyu konuşmak ve ilacın yalnızca bir yardımcı araç olduğunu anlatmak, tedaviye karşı direnci azaltır.

?Evde ilaçla ilgili nelere dikkat etmeli?

İlaçlar her gün aynı saatte, mümkünse günlük bir rutine bağlanarak verilmelidir; kahvaltıdan sonra ya da diş fırçalamadan önce gibi. Haftalık ilaç kutuları unutmayı önlemeye yardımcı olur. İlaçlar çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklanmalı ve küçük çocuklara her zaman bir yetişkin tarafından verilmelidir. Ergenlerde ilacı kendi alma sorumluluğu aşamalı olarak gence bırakılabilir; ancak ebeveynin belirli aralıklarla kontrol etmesi yararlıdır.