Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

?DEHB nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, beynin dikkat, planlama, dürtü kontrolü ve hareket düzenlemesinden sorumlu sistemlerinin farklı çalışmasıyla ilişkili, çocukluk döneminde başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Okul çağındaki çocuklarda en sık görülen ruhsal güçlüklerden biridir ve erkek çocuklarda daha sık tanı alır. Şehirdeki uzmanların listesine çocuk psikiyatrisi Ankara sayfamızdan ulaşabilirsiniz.

DEHB bir terbiye ya da zekâ sorunu değildir. DEHB'li çocukların pek çoğu parlak, yaratıcı ve enerjiktir; ancak dikkatlerini sürdürmek, işlerini düzenlemek ve dürtülerini durdurmak, yaşıtlarına göre onlar için çok daha fazla çaba gerektirir.

?Hareketli bir çocukla DEHB'li bir çocuk arasındaki fark nedir?

Çocukların doğası gereği enerjik olması beklenir. Özellikle okul öncesi dönemde koşmak, tırmanmak ve uzun süre oturamamak gelişimin bir parçasıdır. DEHB'den söz edebilmek için bu davranışların:

• Çocuğun yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla olması,
• Yalnızca evde ya da yalnızca okulda değil, birden fazla ortamda görülmesi,
• On iki yaşından önce başlamış olması,
• En az altı aydır sürmesi,
• Okul başarısını, arkadaşlık ilişkilerini ya da aile yaşamını belirgin biçimde zorlaştırması gerekir.

Yeterince uyumamak, kaygı, öğrenme güçlükleri, işitme sorunları ya da evdeki stresli olaylar da dikkatsizliğe ve huzursuzluğa yol açabilir. Bu nedenle değerlendirmede bu olasılıkları da gözden geçiriyoruz.

?Hangi belirtiler görülür?

Dikkatsizlik

• Ayrıntıları gözden kaçırma, dikkatsizce hatalar yapma
• Ders ya da oyun sırasında dikkatini sürdürmekte güçlük
• Kendisiyle konuşulurken dinlemiyor gibi görünme
• Yönergeleri tamamlayamama, ödevleri yarıda bırakma
• İşlerini planlamakta ve düzenlemekte güçlük
• Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma
• Eşyalarını sık kaybetme, kolayca dikkati dağılma, günlük işleri unutma

Hiperaktivite ve dürtüsellik

• Elleriyle, ayaklarıyla oynama, oturduğu yerde kıpırdanma
• Oturması gereken yerde kalkma, uygunsuz ortamlarda koşma, tırmanma
• Sessizce oynamakta güçlük, “motor takılmış gibi” sürekli hareket
• Çok konuşma, soru bitmeden yanıt verme
• Sırasını beklemekte güçlük, başkalarının sözünü kesme

?DEHB'nin türleri var mı?

Belirtilerin dağılımına göre üç görünüm tanımlanır: dikkatsizliğin ön planda olduğu görünüm, hiperaktivite ve dürtüselliğin ön planda olduğu görünüm ve ikisinin birlikte görüldüğü bileşik görünüm. Dikkatsizliğin ön planda olduğu çocuklar, özellikle kızlar, sınıfta sessiz ve hayalci oldukları için daha geç fark edilebilir.

?DEHB neden olur?

DEHB'nin ortaya çıkışında kalıtım en önemli etkendir; ailede DEHB öyküsü sık rastlanan bir durumdur. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara ya da alkole maruz kalma gibi etkenler de riski artırır. Şekerli yiyecekler, ekranlar ya da ebeveyn tutumları DEHB'ye neden olmaz; ancak ekran süresinin uzunluğu ve düzensiz bir yaşam, var olan belirtileri artırabilir.

?Tanı nasıl konuyor?

DEHB tanısı tek bir testle konmaz. Kliniğimizde değerlendirme şu adımlardan oluşur:

1. Ayrıntılı görüşme: Gelişim öyküsü, belirtilerin başlangıcı, ev ve okuldaki yansımaları
2. Çocukla görüşme ve gözlem: Çocuğun dikkatini, hareketliliğini ve iletişimini doğrudan gözlemleme
3. Ölçekler: Ebeveyn ve öğretmen tarafından doldurulan, yaşa uygun DEHB ölçekleri
4. Nesnel dikkat ölçümü: Gerekli durumlarda MOXO dikkat testi gibi bilgisayarlı performans testleri
5. Eşlik eden durumlar: Öğrenme güçlükleri, kaygı, tikler, uyku sorunları ve karşı gelme davranışları

Bütün bilgiler bir araya getirildikten sonra tanı kararını aileyle birlikte paylaşıyoruz.

?Tedavide neler yapılıyor?

Bilgilendirme

Tedavinin ilk adımı aileyi, gerekirse çocuğu ve öğretmeni DEHB hakkında bilgilendirmektir. Çocuğun davranışlarının “inat” ya da “tembellik” değil, beynin farklı çalışmasıyla ilişkili olduğunu anlamak, evdeki gerginliği belirgin biçimde azaltır.

Davranışsal yöntemler ve ebeveyn eğitimi

Okul öncesi dönemde ilk seçenek ebeveyn eğitimidir. Ebeveyn danışmanlığı görüşmelerinde net ve kısa yönergeler, ödül sistemleri, rutinler ve tutarlı sonuçlar üzerine çalışıyoruz. Okul çağındaki çocuklar ve ergenlerle organizasyon ve planlama becerilerini geliştirmeye yönelik çalışmalar yapıyoruz.

İlaç tedavisi

Okul çağındaki çocuklarda ve ergenlerde, belirtiler orta ve ağır düzeydeyse ilaç tedavisi etkinliği en iyi gösterilmiş yöntemlerden biridir. İlaç kararı, aileyle ayrıntılı konuşulduktan sonra verilir ve tedavi düzenli kontrollerle izlenir.

?Okulda hangi düzenlemeler yardımcı olur?

• Öğretmene yakın ve dikkat dağıtıcı uyaranlardan uzak bir sırada oturmak
• Uzun ödevlerin kısa parçalara bölünmesi
• Yönergelerin hem sözlü hem yazılı verilmesi
• Kısa hareket molaları ya da sınıf içinde görev verilmesi
• Sınavlarda ek süre ya da daha sakin bir ortam
• Olumlu davranışların fark edilip takdir edilmesi

Bu düzenlemeleri ailenin onayıyla okulla birlikte planlıyoruz.

?Ergenlikte DEHB nasıl görünür?

Ergenlikte hiperaktivite çoğu zaman azalır ve yerini iç huzursuzluğa bırakır. Dikkatsizlik ve düzensizlik ise artan ders yüküyle daha belirgin hâle gelebilir. Ergenlerde erteleme, zaman yönetimi güçlüğü, dürtüsel kararlar ve risk alma davranışları öne çıkar. Bu dönemde gencin tedavi kararlarına etkin biçimde katılması ve kendi güçlü yanlarını tanıması önemlidir.

?Evde günlük yaşamı nasıl kolaylaştırabiliriz?

DEHB'li çocuklar için öngörülebilir bir gün, yarı yarıya kazanılmış bir gün demektir. Sabah hazırlıkları, okul dönüşü, ödev saati ve yatma zamanı için sabit bir sıra belirlemek ve bu sırayı resimli ya da yazılı bir çizelgeyle görünür kılmak, sürekli hatırlatma yapma gereğini azaltır. Ödevleri kısa bölümlere ayırmak, her bölümün ardından birkaç dakikalık hareket molası vermek ve çalışma masasını dikkat dağıtıcı eşyalardan arındırmak çocuğun işini kolaylaştırır.

Yönergeleri uzaktan seslenerek değil, çocuğun yanına gidip göz teması kurarak, kısa ve tek tek vermek daha etkilidir. Olumsuz davranışları sürekli düzeltmeye çalışmak yerine olumlu davranışları yakalayıp hemen fark etmek, çocuğun kendine olan güvenini korur. DEHB'li çocuklar gün içinde çok sayıda uyarı ve eleştiri duyar; onları neyi iyi yaptıklarına dair sözlerle desteklemek bu dengeyi kurmaya yardım eder.

?DEHB'ye hangi durumlar eşlik edebilir?

DEHB'li çocukların önemli bir bölümünde başka güçlükler de bulunur. Özgül öğrenme bozukluğu, karşı gelme ve öfke sorunları, kaygı, tikler, uyku sorunları ve ergenlikte depresyon bunların başında gelir. Eşlik eden durumların fark edilmesi, tedavi planının doğru kurulması için çok önemlidir; çünkü bazen çocuğu en çok zorlayan şey dikkat sorunu değil, onunla birlikte görülen başka bir güçlüktür.