ADOS-2, uzmanın çocukla önceden belirlenmiş oyunlar ve sohbetler yaptığı, bu sırada iletişimini, etkileşimini ve oyununu standart ölçütlerle gözlemlediği bir araçtır. Çocuk için çoğu zaman eğlenceli bir oyun saati gibi geçer. Sonuç, tanı sürecinin diğer parçalarıyla birlikte yorumlanır.
ADOS-2 tam olarak nedir?
ADOS-2, otizm kuşkusu olan çocukların değerlendirilmesinde dünyanın pek çok ülkesinde kullanılan, yarı yapılandırılmış bir gözlem aracıdır. Adı, İngilizce “Otizm Tanı Gözlem Çizelgesi, İkinci Baskı” ifadesinin kısaltmasıdır. Bu araçta uzman, çocuğa önceden tanımlanmış durumlar ve fırsatlar sunar: bir oyuncağı birlikte keşfetmek, baloncuk üflemek, bir kitaba birlikte bakmak, hayalî bir doğum günü partisi düzenlemek ya da büyük çocuklarla arkadaşlık ve duygular üzerine sohbet etmek gibi. Bu sırada çocuğun nasıl iletişim kurduğu, ilgisini nasıl paylaştığı, nasıl oynadığı ve hangi tekrarlayıcı davranışları gösterdiği gözlemlenir. Uzman seçerken çocuk psikiyatrisi Ankara sayfasındaki profillerden yararlanabilirsiniz.
Neden “standart” bir gözlem gerekiyor?
Deneyimli bir uzman bir çocuğu oyun odasında izleyerek de pek çok şey öğrenebilir. ADOS-2'nin katkısı, bu gözlemi herkes için aynı kurallara bağlamasıdır. Her çocuğa benzer etkinlikler sunulur, davranışlar aynı ölçütlere göre kodlanır ve puanlanır. Böylece sonuç, gözlemi yapan kişinin o günkü izleniminden daha az etkilenir; farklı zamanlarda yapılan gözlemler de birbiriyle karşılaştırılabilir.
ADOS-2 tek başına tanı koydurur mu?
Hayır. Bu, ailelerin bilmesi gereken en önemli noktalardan biridir. Otizm tanısı bir yapbozun tamamlanmasına benzer: anne babanın anlattığı gelişim hikâyesi, klinikteki gözlemler, gerekiyorsa dil ve zihinsel gelişim testleri, işitme kontrolü ve öğretmenin aktardıkları parça parça bir araya gelir. ADOS-2 bu yapbozun önemli ama tek başına yetmeyen parçalarından biridir. Tanı süreci hakkında ayrıntılı bilgi için otizm ve otizm spektrum bozukluğu sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Hangi yaşta uygulanabilir?
ADOS-2, yürümeye başlamış küçük çocuklardan yetişkinlere kadar uzanan geniş bir yaş aralığında kullanılabilir. Bize en çok şu durumlarda başvuruluyor:
- Konuşma gecikmesi, ada tepki vermeme ya da işaret etmeme gibi erken işaretlerle gelen küçük çocuklar
- Okul çağında arkadaş edinmekte zorlanan, ilgi alanları dar ve yoğun olan çocuklar
- Sosyal ilişkilerdeki farklılıkları nedeniyle değerlendirme isteyen ergenler
- Yıllar önce konmuş bir tanının bugünkü tabloya uyup uymadığını görmek isteyen aileler
- Çocuğun zorlanmasının sosyal anksiyeteden, bir dil sorunundan ya da dikkat eksikliğinden mi kaynaklandığı netleşmediğinde
Modül nedir, nasıl seçilir?
ADOS-2 beş modülden oluşur ve her modül farklı bir yaş ve konuşma düzeyine uygun etkinlikler içerir. Küçük çocuk modülü henüz cümle kurmayan en küçükler için; birinci modül konuşmayan ya da tek sözcük kullanan çocuklar için; ikinci modül kısa cümlelerle konuşan çocuklar için; üçüncü modül rahatça konuşabilen çocuklar ve ortaokul çağındaki gençler için; dördüncü modül ise rahatça konuşan lise çağındaki gençler ve yetişkinler için hazırlanmıştır. Doğru modülü seçmek için önce çocuğun dil düzeyini değerlendiririz; yanlış modülle yapılan bir gözlem çocuğun becerilerini doğru yansıtmayabilir.
Randevu günü neler oluyor?
Küçük çocuklarla yapılan gözlem tamamen oyun biçiminde ilerler. Uzman çocukla yerde ya da masada oynar; oyuncaklar sırayla ortaya çıkar, bazı etkinliklerde ebeveynden de katılması istenebilir. Çocuk istediği gibi hareket edebilir; uzman onu belirli bir şey yapmaya zorlamaz, yalnızca fırsatlar sunar ve çocuğun bunlara nasıl yanıt verdiğini izler.
Akıcı konuşan çocuklarla ve ergenlerle ise etkinliklerin bir kısmı sohbet biçimindedir. Bir resimli hikâyeyi anlatmak, bir olayı tarif etmek, okul, arkadaşlık, duygular ve gelecek üzerine konuşmak bu bölümlere örnektir. Burada uzmanın dikkat ettiği şey, konuşmanın iki taraflı akıp akmadığı, gencin hislerini nasıl dile getirdiği ve arkadaşlık gibi kavramları nasıl tarif ettiğidir.
Gözlemin süresi çoğu zaman kırk beş dakika ile bir saat arasındadır; çocuğun yaşına ve dikkatine göre daha kısa ya da uzun olabilir. Gerektiğinde mola verilir.
Çocuğumuza ne söylemeliyiz?
Küçük çocuklar için “yeni oyuncakların olduğu bir yere gidip biriyle oyun oynayacağız” demek yeterlidir. Okul çağındaki çocuklara ve gençlere ise biraz oyun, biraz da sohbet olacağını, bunun bir sınav olmadığını ve doğru ya da yanlış yanıt bulunmadığını anlatabilirsiniz. Gözlem öncesinde çocuğu belirli davranışlar için hazırlamaya ya da “göz teması kur” gibi uyarılar yapmaya gerek yoktur; amacımız onun doğal hâlini görmektir.
Randevuya nasıl hazırlanmalı?
Çocuğun dinlenmiş ve tok olduğu bir saat seçmek önemlidir. Ateşi olan, gece iyi uyuyamamış ya da acıkmış bir çocuk o gün kendisi gibi davranamayabilir. Gözlük ya da işitme cihazı varsa onları da unutmayın. Sevdiği küçük bir oyuncak ya da atıştırmalık, yeni ortama alışmasını kolaylaştırır. Evde çekilmiş kısa videolar varsa onları da getirmenizi öneririz; çocukların yeni bir ortamda alıştıkları davranışları göstermeyebildiğini unutmamak gerekir.
Sonuçlar nasıl paylaşılıyor?
Gözlemden sonra uzman, çocuğun davranışlarını standart ölçütlere göre kodlar ve puanlar. Kodlar iki ana alanda toplanır: biri iletişim ve karşılıklı etkileşim, diğeri tekrarlayan davranışlar ve sınırlı ilgiler. Ancak sonuçları aileye yalnızca puan olarak değil, gözlemlediğimiz somut örneklerle anlatırız: Çocuğun oyuna nasıl katıldığı, neyi paylaşmaya çalıştığı, nerede zorlandığı ve hangi güçlü yanlarını gösterdiği. Bu ayrıntılar, sonuç görüşmesinde diğer değerlendirmelerle birlikte ele alınır ve çocuğa uygun eğitim programının hangi becerilerden başlayacağını belirler.
Kız çocuklarında ya da konuşması güçlü çocuklarda gözlem yeterli olur mu?
Bazı çocuklar, özellikle kız çocukları ve dil becerileri güçlü olanlar, bir saatlik yapılandırılmış bir ortamda oldukça uyumlu görünebilir. Bu çocuklar başkalarını dikkatle izleyip davranışlarını taklit ederek farklılıklarını gizlemeyi öğrenmiş olabilir. Ancak aynı çocuk eve döndüğünde çok yorgun düşebilir, yalnız kalmak isteyebilir ya da yoğun öfke nöbetleri yaşayabilir. Bu nedenle ADOS-2 sonuçlarını, özellikle bu çocuklarda, ebeveyn ve öğretmen gözlemleriyle birlikte dikkatle yorumluyor; gerektiğinde değerlendirmeyi ek görüşmelerle derinleştiriyoruz.
Gözlemden sonra ne oluyor?
Gözlemin ardından aileye kısa bir bilgi verir ve değerlendirmenin geri kalan adımlarını planlarız. Dil ve gelişim testleri, işitme kontrolü ya da tıbbi incelemeler gerekiyorsa bunlar tamamlanır. Bütün bilgiler bir araya geldiğinde ayrı bir sonuç görüşmesi yapar, tanıyla ilgili düşüncemizi ve önerilerimizi ayrıntılı olarak anlatırız. Bu görüşmede ailelerin sorularına yeterli zaman ayırmak bizim için önemlidir.
Sık sorulan sorular
Çocuğum o gün hiç kendisi gibi değildi; sonuç yanlış mı çıkar?
Bu çok sık görülür. Bu nedenle ADOS-2 sonuçlarını ebeveyn görüşmesi, ev videoları ve okul bilgileriyle birlikte değerlendiririz.
Gözlem sırasında odada kalabilir miyiz?
Küçük çocukların gözleminde anne ya da baba odadadır, hatta bazı oyunlara eşlik eder. Büyük çocuk ve ergenlerde gözlem çoğunlukla baş başa yapılır.
ADOS-2 tekrarlanabilir mi?
Evet. Gelişimin izlenmesi ya da tanının yeniden değerlendirilmesi gerektiğinde belirli bir süre sonra tekrar uygulanabilir.
Kayıt alınıyor mu?
Kayıt yalnızca ailenin izniyle ve değerlendirme amacıyla alınabilir. İzin vermemeniz gözlemin yapılmasına engel değildir.
Sonuç aynı gün öğrenilebilir mi?
Gözlemin hemen ardından birkaç ilk izlenimi paylaşabiliriz. Kesin değerlendirmeyi ise bütün parçalar tamamlandığında yaptığımız sonuç görüşmesinde konuşuruz.
Kardeşini de getirebilir miyiz?
Gözlemin dikkat dağıtıcılardan uzak geçmesi için kardeşlerin bekleme alanında bir yetişkinle kalmasını ya da evde bırakılmasını öneriyoruz.
Gözlem için kreşten izin almak gerekir mi?
Randevuları olabildiğince çocuğun dinlenmiş olduğu saatlere koyuyoruz; bu bazen bir sabah kreşe gidilmemesini gerektirebilir. Kısa bir izin çoğu zaman yeterlidir.