Obsesif kompulsif bozukluk

?OKB tam olarak nedir?

Obsesif kompulsif bozukluk, iki temel bileşeni olan bir durumdur. Takıntılar (obsesyonlar), kişinin zihnine istemeden giren, rahatsızlık ve kaygı yaratan, uzaklaştırılmaya çalışılsa da tekrar tekrar geri gelen düşünceler, imgeler ya da dürtülerdir. Zorlantılar (kompulsiyonlar) ise bu kaygıyı azaltmak ya da korkulan bir şeyin olmasını önlemek için yapılan, belirli kurallara bağlı tekrarlayıcı davranışlar ya da zihinsel eylemlerdir. Çocuk psikiyatrisi Ankara sayfamızda bu konuda çalışan uzmanların bilgileri yer alıyor.

Zorlantılar kısa süreliğine rahatlama sağlar; ancak bu rahatlama, takıntının bir sonraki gelişinde zorlantının yeniden yapılmasını gerektirir. Böylece giderek genişleyen bir döngü oluşur. OKB çoğunlukla okul çağında ya da ergenlikte başlar ve çocuklarda yetişkinlere göre daha seyrek görülmez.

?Her çocukta biraz ritüel olmaz mı?

Olur. Okul öncesi dönemdeki çocukların yatmadan önce aynı masalı dinlemek istemesi, oyuncaklarını belirli bir düzende dizmesi ya da çatal ve kaşığın aynı yerde durmasını istemesi gelişimin olağan bir parçasıdır. Bu ritüeller çocuğa güven ve öngörülebilirlik sağlar, kesintiye uğradığında kısa süreli bir huzursuzluk yaratır ve zamanla kendiliğinden azalır.

OKB'deki zorlantılar ise farklıdır: Çocuğa keyif vermez, yoğun kaygıyla birlikte yapılır, giderek daha fazla zaman alır, çocuğun ve ailenin yaşamını kısıtlar ve engellendiğinde çok yoğun sıkıntıya yol açar.

?Çocuklarda hangi takıntılar sık görülür?

• Mikrop, kir ya da hastalık bulaşmasından korkma
• Kendisine ya da sevdiklerine bir zarar geleceğinden korkma
• Her şeyin “tam doğru” olması, simetri ve düzen ihtiyacı
• Yanlış ya da günah bir şey yaptığından endişelenme
• İstemeden akla gelen saldırgan ya da uygunsuz düşünceler
• Belirli sayıların ya da renklerin uğursuz olduğu düşüncesi

?Hangi zorlantılar görülür?

• Uzun süreli ve tekrarlayan el yıkama, banyo yapma
• Kapıları, prizleri, çantayı ya da ödevleri tekrar tekrar kontrol etme
• Belirli sayılara kadar sayma, bir işi belli sayıda tekrarlama
• Eşyaları belirli bir düzene koyma, bozulunca baştan düzenleme
• Ebeveyne sürekli aynı soruları sorup güvence isteme
• İçinden belirli sözler, dualar ya da cümleler tekrarlama
• Kapılardan belirli bir biçimde geçme, belli yerlere basmama

?Çocuk bunları neden durduramıyor?

Çocukların çoğu, özellikle büyüdükçe, zorlantılarının mantıksız olduğunu fark eder; ancak durdurmaya çalıştığında kaygı o kadar yoğunlaşır ki zorlantıyı yapmaktan başka çıkış göremez. Bu nedenle “yapma artık”, “bunun saçma olduğunu bilmiyor musun” gibi uyarılar işe yaramaz ve çocuğun utanç duymasına yol açar. Bazı çocuklar ritüellerini gizlemeye çalışır; bu yüzden OKB uzun süre fark edilmeyebilir.

?OKB neden ortaya çıkıyor?

OKB'nin oluşumunda beynin belirli devrelerindeki işleyiş farklılıkları rol oynar. Ailede OKB ya da tik öyküsü sık görülür. Stresli yaşam olayları belirtileri başlatabilir ya da artırabilir. Nadiren, bazı çocuklarda belirtilerin bir enfeksiyonun ardından çok ani başladığı gözlenir; böyle bir durumda çocuk doktoruyla iş birliği yaparak değerlendirmeyi genişletiyoruz.

?Aile ritüellere nasıl dahil oluyor?

OKB'li çocukların ailelerinin büyük çoğunluğu, farkında olmadan ritüellere katılır: çocuk istediği için sürekli güvence vermek, evdeki eşyaları belli bir düzende tutmak, çocuğun “kirli” saydığı şeylere dokunmamak, onun yerine kapıyı kontrol etmek gibi. Bu davranışlar çocuğu o an rahatlatmak için yapılan çok anlaşılır davranışlardır; ancak uzun vadede OKB'nin sürmesine katkıda bulunur. Tedavinin önemli bir bölümü, bu katılımı çocukla anlaşarak, adım adım azaltmaktır.

?Değerlendirme nasıl yapılıyor?

İlk görüşmede takıntıların ve zorlantıların türünü, ne zaman başladığını, günde ne kadar zaman aldığını ve günlük yaşamı nasıl etkilediğini ayrıntılı olarak konuşuyoruz. Belirtilerin şiddetini ölçmek ve tedavi boyunca değişimi izlemek için Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği'nin çocuk biçimini uyguluyoruz. OKB'ye sık eşlik eden tikler, kaygı bozuklukları, depresyon ve dikkat eksikliği açısından da değerlendirme yapıyoruz.

?Tedavide neler yapılıyor?

Maruz bırakma ve tepki önleme

Çocuk ve ergenlerde OKB tedavisinin temeli, bilişsel davranışçı terapinin bir biçimi olan maruz bırakma ve tepki önlemedir. Bu yöntemde çocuk, takıntısını tetikleyen durumlarla en kolaydan başlayarak adım adım karşılaşır ve bu sırada zorlantıyı yapmamayı dener. Kaygının zorlantı yapılmadan da zamanla azaldığını deneyimlemek, döngüyü kırar.

Küçük çocuklarla çalışırken OKB'yi çocuğun dışında, ona emirler veren bir “zorba” olarak adlandırıyor ve çocuğu bu zorbaya karşı ailesiyle birlikte mücadele eden bir kahraman olarak konumluyoruz. Bu yaklaşım çocuğun utancını azaltır ve onu tedaviye ortak eder.

Aile katılımı

Ebeveynler tedavinin önemli bir parçasıdır. Görüşmelerde güvence vermeyi ve ritüellere katılmayı kademeli olarak azaltmayı, çocuğun cesur adımlarını desteklemeyi birlikte planlıyoruz.

İlaç tedavisi

Orta ve ağır şiddetteki OKB'de ya da terapiye yeterli yanıt alınamadığında ilaç tedavisi terapiyle birlikte kullanılabilir.

?Okulda OKB nasıl görünür?

Okulda OKB; ödevleri sürekli silip yeniden yazma, soruları tekrar tekrar okuma, tuvalet ya da lavabo kullanamama, sırasını belli bir düzende tutma gibi davranışlarla kendini gösterebilir. Ödevlerin yetişmemesi ve sınavlarda zamanın yetmemesi sık yaşanır. Ailenin onayıyla öğretmenle iş birliği yaparak çocuğun okulda desteklenmesini ve tedavideki adımların okulda da uygulanmasını planlıyoruz.

?Tedaviyle sonuç alınır mı?

Evet. OKB, uygun tedaviyle çocukların büyük çoğunluğunda belirgin biçimde azalır. Maruz bırakma ve tepki önleme genellikle birkaç ay süren düzenli görüşmeler gerektirir. Tedavi bittikten sonra da çocuğa ve aileye, belirtilerin yeniden artmaya başladığını fark ettiklerinde neler yapacaklarını içeren bir plan veriyoruz.

?Ergenlerde OKB nasıl görünür?

Ergenlerde OKB belirtileri çoğu zaman daha gizli seyreder. Gençler, takıntılarının içeriğinden utandıkları için bunları ailelerinden saklayabilir; özellikle dinî, ahlaki ya da cinsel içerikli rahatsız edici düşünceler sık görülür ve gencin kendisini “kötü biri” olarak görmesine yol açabilir. Zihinsel ritüeller, yani içinden sayma, dua etme ya da düşünceyi “iyi” bir düşünceyle nötrleme, dışarıdan fark edilmez. Ders çalışırken aynı paragrafı defalarca okuma, sınavda soruları tekrar tekrar kontrol etme ve ödevleri bitirememe de ergenlerde sık görülür. Bu yaşta gencin tedavi hedeflerini kendisinin belirlemesi ve görüşmelerin bir bölümünün baş başa yapılması, tedaviye bağlılığı artırır.