Çocuklarda tekrar eden kontrol ve sayma davranışları

Akşam yatmadan önce kapının kilitli olup olmadığını üç kez kontrol eden, okul çantasını defalarca açıp kapatan, merdivenleri çıkarken adımlarını sayan, kalemlerini masada belirli bir düzende dizmeden ödeve başlayamayan bir çocuk… Bu tür davranışlar ebeveynlerde çoğu zaman şaşkınlık ve endişe yaratır. “Bu bir alışkanlık mı, yoksa bir takıntı mı?” sorusu kliniğimizde sık sık duyduğumuz sorulardan biridir.

Bu yazıda çocuklarda tekrar eden kontrol, sayma ve düzenleme davranışlarının ne zaman gelişimin doğal bir parçası olduğunu, ne zaman bir takıntı belirtisi olabileceğini ve ailelerin bu durumda nasıl davranabileceğini anlatıyoruz.

Ritüeller gelişimin bir parçasıdır

Küçük çocuklar dünyayı anlamlandırırken düzene ve tekrara ihtiyaç duyar. İki ile beş yaş arasında pek çok çocuk, yatma saatinde her gece aynı masalın okunmasını, aynı bardaktan su içmeyi ya da oyuncaklarını belirli bir sırayla dizmeyi ister. Bu ritüeller, çocuğa öngörülebilir bir dünyada güvende olduğu duygusunu verir. Ritüel bozulduğunda kısa süreli bir huzursuzluk yaşansa da çocuk kolayca yatışır. Konuyla ilgili diğer başlıklara çocuk psikiyatrisi Ankara ana sayfasından da geçebilirsiniz.

Okul çağında ise bazı çocuklar koleksiyon yapmaya, kurallı oyunlara ve “uğurlu” sayılara ilgi gösterir. Kaldırım çizgilerine basmamak ya da uğur getirsin diye belirli bir eşyayı yanında taşımak gibi küçük inanışlar da bu dönemde sık görülür. Bu davranışlar çoğunlukla oyunun bir parçasıdır, çocuğa keyif verir ve günlük yaşamı kısıtlamaz.

Takıntı ne zaman düşünülmeli?

Bu davranışların bir takıntıya, yani obsesif kompulsif bozukluğa işaret edip etmediğini anlamak için birkaç soruya bakmak gerekir:

Davranış neden yapılıyor? Ritüel çocuğa keyif mi veriyor, yoksa bir kaygıyı azaltmak ya da kötü bir şeyin olmasını önlemek için mi yapılıyor? Takıntılarda çocuk çoğu zaman “yapmazsam annemin başına bir şey gelir”, “tam doğru olmazsa içim rahat etmez” gibi düşüncelerle hareket eder.

Ne kadar zaman alıyor? Takıntılar giderek daha fazla zaman alır. Kapıyı bir kez kontrol etmek yerine on kez, çantayı bir kez yerine defalarca kontrol etmek; yatma saatinin uzaması, okula geç kalınması bu durumun işaretleridir.

Engellendiğinde ne oluyor? Yaşa uygun ritüeller kesintiye uğradığında çocuk kısa süre huzursuzlanır. Takıntılarda ise ritüelin engellenmesi çok yoğun kaygıya, ağlama krizlerine ya da öfkeye yol açar.

Yaşamı kısıtlıyor mu? Davranışlar çocuğun okul başarısını, arkadaşlıklarını, uykusunu ya da ailenin düzenini etkiliyorsa bu, bir değerlendirme yapılması gerektiğini gösterir.

Sık görülen kontrol ve sayma davranışları

Obsesif kompulsif bozukluğu olan çocuklarda görülen kontrol ve sayma davranışlarından bazıları şunlardır:

• Kapıların, pencerelerin, ocağın, prizlerin tekrar tekrar kontrol edilmesi
• Okul çantasının, ödevlerin, yazılan cümlelerin defalarca kontrol edilmesi
• Adımların, nesnelerin, sözcüklerin sayılması; belirli bir sayıya ulaşmadan durulamaması
• Bir işin “doğru hissettirene” kadar tekrar edilmesi; örneğin bir kapıdan defalarca girip çıkma
• Eşyaların belirli bir düzende, simetrik ya da hizalı biçimde dizilmesi
• Ebeveynlere sürekli aynı soruların sorulması ve güvence istenmesi: “Kapıyı kilitledin mi?”, “Bana bir şey olmaz değil mi?”
• Yazı yazarken harfleri tekrar tekrar silip yeniden yazma

Ailenin farkında olmadan katılımı

Çocuğunun yoğun kaygı yaşadığını gören ebeveynler, onu rahatlatmak için çoğu zaman ritüellere katılır: Çocuk istediği için kapıyı birlikte kontrol etmek, aynı soruya defalarca yanıt vermek, eşyaları onun istediği düzende tutmak gibi. Bu çok anlaşılır bir tepkidir ve kısa vadede çocuğu rahatlatır. Ancak uzun vadede takıntının sürmesine ve genişlemesine katkıda bulunabilir; çünkü çocuk, kaygısının ritüel olmadan da geçebileceğini öğrenme fırsatı bulamaz.

Bu nedenle tedavide ailenin ritüellere katılımını azaltmak önemli bir hedeftir. Ancak bu azaltma aniden değil, çocukla birlikte planlanarak ve adım adım yapılmalıdır. Ritüellere katılmayı birdenbire reddetmek çocukta yoğun bir kriz yaratabilir.

Bu davranışlar neden ortaya çıkar?

Obsesif kompulsif bozukluğun oluşumunda beynin düşünce ve davranışları düzenleyen bazı devrelerinin farklı çalışması rol oynar. Ailesel yatkınlık önemlidir; ailede takıntı ya da tik öyküsü sık görülür. Okul değişikliği, taşınma, bir yakının hastalığı ya da kaybı gibi stresli olaylar belirtileri başlatabilir veya artırabilir. Nadiren, bazı çocuklarda belirtiler bir enfeksiyonun ardından çok ani ve yoğun biçimde başlar; böyle bir durumda çocuk doktoruyla birlikte ayrıntılı bir değerlendirme yapılması gerekir.

Takıntılar, çocuğun ya da ailenin bir “hatası” değildir. Çocuk bu düşünceleri istemeden yaşar ve çoğu zaman onlardan en çok kendisi rahatsız olur. Bu bilgiyi çocukla paylaşmak, onun utanç duygusunu azaltır ve yardım istemesini kolaylaştırır.

Okulda nasıl görünür?

Kontrol ve sayma davranışları okulda da kendini gösterebilir: Yazdıklarını tekrar tekrar silmek, soruları defalarca okumak, sırasındaki eşyaları belirli bir düzene koymadan derse başlayamamak ya da sınavda zamanın yetmemesi gibi. Öğretmenin bu davranışları dikkatsizlik ya da yavaşlık olarak yorumlaması çocuğun kaygısını artırabilir. Ailenin onayıyla öğretmeni bilgilendirmek ve gerektiğinde sınavlarda ek süre gibi düzenlemeler yapmak, çocuğun okulda rahatlamasına yardımcı olur.

Ne zaman başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi öneriyoruz:

• Kontrol, sayma ya da düzenleme davranışları günde bir saatten fazla zaman alıyorsa
• Çocuk bu davranışları engellendiğinde yoğun kaygı ya da öfke yaşıyorsa
• Davranışlar okula geç kalmaya, ödevleri bitirememeye ya da uyku sorunlarına yol açıyorsa
• Çocuk bu düşüncelerden ve davranışlardan rahatsız olduğunu söylüyorsa
• Aile olarak günlük düzeninizi çocuğun ritüellerine göre değiştirmek zorunda kalıyorsanız

Değerlendirme ve tedavi

Kliniğimizde değerlendirmede takıntıların ve zorlantıların türünü ve şiddetini Yale-Brown Obsesyon Kompulsiyon Ölçeği'nin çocuk biçimiyle belirliyoruz. Takıntılara sık eşlik eden tikler, kaygı ve dikkat sorunlarını da gözden geçiriyoruz.

Obsesif kompulsif bozukluğun tedavisinde ilk seçenek, maruz bırakma ve tepki önlemeye dayanan bilişsel davranışçı terapidir. Bu terapide çocuk, kaygı yaratan durumlarla adım adım karşılaşır ve ritüeli yapmadan kaygının zamanla azaldığını deneyimler. Ebeveynler sürecin önemli bir parçasıdır; aile temelli çalışmalarla ritüellere katılımı azaltmayı birlikte planlıyoruz. Gerekli durumlarda ilaç tedavisi de terapiyle birlikte kullanılabilir.

Evde nasıl davranmalı?

• Çocuğunuzun davranışlarını eleştirmeyin ya da onunla alay etmeyin; bu davranışlar onun kontrolünde değildir.
• “Bunu yapmanın anlamı yok” gibi mantık yürütmeler çoğu zaman işe yaramaz; çocuk da bunu bilir ama durduramaz.
• Takıntıyı çocuktan ayırarak konuşun: “Bu kaygı sana yine bir şey söylüyor” gibi.
• Ritüellere katılımınızı bir uzmanla planlayarak, adım adım azaltın.
• Çocuğunuzun cesur adımlarını fark edin ve takdir edin.
• Stresli dönemlerde ritüellerin artabileceğini bilin ve sabırlı olun.