Nörogelişimsel bozukluklar

?Nörogelişimsel bozukluk ne demek?

Nörogelişimsel bozukluklar, beynin gelişim sürecinde ortaya çıkan farklılıklarla ilişkili, genellikle erken çocukluk döneminde fark edilen ve çocuğun öğrenme, iletişim, hareket, dikkat ya da sosyal etkileşim becerilerini etkileyen durumlardır. Bu durumlar bir hastalık gibi “başlayıp biten” tablolar değil, çocuğun gelişiminin farklı bir yoldan ilerlemesidir. Doğru destekle çocukların çoğu becerilerinde önemli ilerlemeler kaydeder. Randevu öncesinde çocuk psikiyatrisi Ankara ana sayfasındaki uzman tanıtımlarını inceleyebilirsiniz.

?Hangi durumlar bu başlık altında yer alıyor?

Güncel tanı sistemlerinde nörogelişimsel bozukluklar şu grupları kapsar:

• Zihinsel yetersizlik: Düşünme, öğrenme ve günlük yaşam becerilerinde yaşıtlarına göre belirgin güçlük
• Genel gelişim geriliği: Beş yaşından küçük çocuklarda birden fazla gelişim alanında gecikme
• İletişim bozuklukları: Dil bozukluğu, konuşma sesi bozukluğu, kekemelik, sosyal iletişim bozukluğu
• Otizm spektrum bozukluğu
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu
• Özgül öğrenme bozukluğu: Okuma, yazma ya da matematik becerilerinde özgül güçlük
• Motor bozukluklar: Gelişimsel koordinasyon bozukluğu, tik bozuklukları ve tekrarlayıcı hareketler

Bu durumlar sıklıkla bir arada görülür. Örneğin DEHB'li bir çocukta öğrenme güçlüğü ya da tik, otizmli bir çocukta dil gecikmesi bulunabilir.

?Gelişim basamaklarında neye bakmalıyız?

Gelişim hızı çocuktan çocuğa değişse de bazı becerilerin kazanılması için beklenen yaş aralıkları vardır. Aşağıdaki durumlar değerlendirme gerektirir:

• Altı aylıkken sosyal gülümseme ve göz teması kurmuyorsa
• Dokuz ile on iki ay arasında heceleme, el sallama, işaret etme gibi iletişim girişimleri yoksa
• On sekiz aylıkken yürümüyor ya da anlamlı sözcük kullanmıyorsa
• İki yaşında iki sözcüklü cümleler kurmuyorsa
• Üç yaşında konuşması yakın çevresi tarafından anlaşılmıyorsa
• Herhangi bir yaşta daha önce kazandığı bir beceriyi kaybettiyse
• Okul çağında okuma ve yazmayı öğrenmekte yaşıtlarına göre belirgin biçimde zorlanıyorsa
• Beceriksizliği nedeniyle oyunlardan ve sportif etkinliklerden kaçınıyorsa

?Bu durumlar neden ortaya çıkıyor?

Nörogelişimsel bozuklukların büyük kısmında genetik etkenler önemli rol oynar. Erken doğum, gebelikte enfeksiyonlar, doğum sırasında oksijensiz kalma, bazı genetik sendromlar ve erken çocukluktaki ağır hastalıklar da riski artırır. Bir kısım çocukta ise yapılan incelemelere karşın açık bir neden saptanamaz. Ailelerin bilmesi gereken en önemli nokta, bu durumların ebeveyn tutumlarından ya da çocuğun ihmal edilmesinden kaynaklanmadığıdır.

?“Biraz daha bekleyelim” demek doğru mu?

Çevreden sık duyulan “erkek çocuklar geç konuşur”, “babası da geç konuşmuş” gibi sözler, ailelerin değerlendirmeyi ertelemesine yol açabilir. Bazı çocuklar gerçekten de gecikmeli konuşmaya başlayıp yaşıtlarını yakalar; ancak hangi çocuğun yakalayacağını ve hangisinin desteğe ihtiyaç duyacağını önceden bilmek mümkün değildir. Beynin en esnek olduğu ilk yıllarda başlanan destek, en güçlü etkiyi gösterir. Bu nedenle bir kaygı oluştuğunda beklemek yerine değerlendirme yapılmasını öneriyoruz.

?Değerlendirme nasıl yapılıyor?

Değerlendirme, ayrıntılı bir gelişim öyküsüyle başlar. Gebelik ve doğum süreci, gelişim basamaklarının ne zaman kazanıldığı, sağlık geçmişi ve ailedeki benzer durumlar hakkında bilgi alıyoruz. Ardından çocukla oyun ve etkinlikler aracılığıyla görüşüyor; iletişimini, oyununu, hareket becerilerini ve dikkatini gözlemliyoruz.

Gerekli durumlarda yaşa uygun gelişim testleri, dil değerlendirmesi, ADOS-2 gözlemi, dikkat testleri ve öğrenme becerilerine yönelik değerlendirmeler planlıyoruz. İşitme ve görme testleri, genetik inceleme ve nörolojik değerlendirme için ilgili uzmanlara yönlendirme yapabiliyoruz.

?Değerlendirmeden sonra ne oluyor?

Sonuç görüşmesinde çocuğun güçlü yanlarını ve desteğe ihtiyaç duyduğu alanları aileyle ayrıntılı biçimde paylaşıyoruz. Tanı konduğunda bunun ne anlama geldiğini, çocuğun geleceğini nasıl etkileyebileceğini ve atılacak ilk adımları birlikte konuşuyoruz. Destek planı genellikle birden fazla alanı kapsar:

• Özel eğitim: Bireysel ya da grup eğitimleriyle bilişsel, dil ve günlük yaşam becerilerinin desteklenmesi
• Dil ve konuşma terapisi: İletişim becerilerinin geliştirilmesi
• Ergoterapi: İnce ve kaba motor beceriler ile duyusal düzenleme
• Ebeveyn danışmanlığı: Evde günlük rutinler içinde gelişimi destekleyen stratejiler
• Okul düzenlemeleri: Kaynaştırma, destek eğitim odası ve bireyselleştirilmiş eğitim planı

?Resmî süreçler nasıl işliyor?

Özel eğitim desteğinden yararlanmak için önce sağlık kuruluşlarından alınan bir rapor, ardından rehberlik ve araştırma merkezinde yapılan eğitsel değerlendirme gerekir. Bu süreçte hangi belgelerin gerektiğini ve nasıl ilerleneceğini ailelere adım adım anlatıyoruz.

?İlaç tedavisinin yeri var mı?

Nörogelişimsel bozuklukların kendisini ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Ancak eşlik eden dikkat eksikliği, uyku sorunları, ağır huzursuzluk ya da öfke patlamaları gibi durumlarda ilaç tedavisi, çocuğun eğitimden daha fazla yararlanmasına yardımcı olabilir.

?İzlem neden önemli?

Nörogelişimsel durumlarda çocuğun gereksinimleri yaşla birlikte değişir. Okul öncesinde iletişim ve oyun ön plandayken okul çağında akademik beceriler, ergenlikte ise sosyal ilişkiler ve bağımsız yaşam becerileri öne çıkar. Bu nedenle belirli aralıklarla izlem görüşmeleri yaparak gelişimi değerlendiriyor ve destek planını güncelliyoruz.

?Ailelerin kendisi için ne yapabiliriz?

Çocuğunun gelişiminin farklı bir yoldan ilerlediğini öğrenmek, aileler için zor bir süreçtir. Şaşkınlık, üzüntü, suçluluk, öfke ve kaygı bu süreçte sık yaşanan duygulardır. Bu duyguların hepsi anlaşılırdır ve zamanla yerini çocuğun gereksinimlerine odaklanan bir kabullenişe bırakır. Görüşmelerimizde ailelerin bu duygularını konuşabilecekleri bir alan açıyor, benzer yollardan geçen ailelerin deneyimlerinden yararlanmalarını öneriyoruz.

Uzun soluklu bir destek sürecinde ebeveynlerin kendi sağlıklarını, dinlenme zamanlarını ve eş ilişkilerini ihmal etmemesi de önemlidir. Kardeşlerin de ilgiye ve açıklamaya ihtiyacı vardır; onlara yaşlarına uygun bir dille kardeşlerinin bazı şeyleri farklı biçimde öğrendiğini anlatmak, aile içindeki dayanışmayı güçlendirir.

?Okul seçiminde nelere dikkat etmeli?

Okul öncesi kurum ya da okul seçerken sınıf mevcudu, öğretmenlerin kaynaştırma eğitimi deneyimi, destek eğitim odasının bulunup bulunmadığı ve okulun aileyle iş birliğine açıklığı önemlidir. Okula başlamadan önce öğretmenle görüşmek ve çocuğun güçlü yanlarını, zorlandığı alanları paylaşmak uyum sürecini kolaylaştırır.